बुद्धाच्या जागेवर काल्पनिक ब्रम्हाला प्रस्थापित करण्यात आले आहे.

0 1 2 minutes read

स्तूपाचा जो केंद्रबिंदू असतो तेच विश्वाचे केंद्र असते. तिथूनचआऱ्याच्या रूपामध्ये स्तूपाचा गोलाकार अंडाकृती भाग बनविला जातो. तुपाच्या केंद्रामधून निघणारे आरे विश्व निर्मितीचे प्रतीक आहे आणि सर्व आरे स्तुपाच्या केंद्राला जोडलेले असतात. स्तूपाचा केंद्रबिंदू विश्वाचा केंद्रबिंदू असल्याकारणाने तिथूनच जगाची निर्मिती होते आणि तेथेच विश्वाचा विलय(अंत) होतो. अर्थातच स्तूपाचा केंद्रबिंदू शून्य किंवा निर्वाण होय आणि तोच निर्गुण निराकार धम्मकाय बुद्धाचे प्रतीक होय. ब्राह्मणांनी उपनिषद लिहून या बौद्ध संकल्पनेला चोरी केले.

ब्राह्मणांनी बृहदारन्यक उपनिषद (1.4.10.) मध्ये स्तूपाच्या केंद्रस्थानी असलेल्या बुद्धालाच ब्राह्मण म्हटल्या गेले आहे आणि ऋग्वेद (VIII. 58.2) मध्ये म्हटलेले आहे की संपूर्ण विश्व याच केंद्रातून निर्माण झाले आहे आणि यामध्येच त्याचा विलय म्हणजे अंत होतो. यावरून स्पष्ट होते की, ब्राह्मणांनी त्यांचे विश्वरूप ब्राह्मण तत्व सुद्धा बौद्धांच्या स्तूपाच्या संरचनेच्या आधारेच बनवले आहे.

जगामध्ये 6 दिशा अस्तित्वात आहे. स्तूपाच्या के पुढे, मागे, वर, खाली,उजवी आणि डावी अशा 6 दिशा होय. अशाच प्रकारे वेळेचे अर्थातच काळाचे तीन भाग असतात. भूतकाळ, वर्तमानकाळ आणि भविष्यकाळ हे सर्व केंद्रबिंदू सोबत जोडलेले असतात जे दिशामुक्त (विहीन )आणि काळमुक्त असते. जगातील सर्व स्थळे आणि वेळ काळ त्या केंद्रबिंदूमध्ये समाविष्ट असतात.. त्या ठिकाणी रूप आकार कालावधी सर्व शून्य होऊन जाते आणि त्याच कारणाने त्याला आदी बुद्ध धम्मकाय म्हटल्या जाते.

स्तूपपाचे केंद्र स्थिर राहते आणि त्याचा परीघ चक्र असल्याकारणामुळे नेहमी फिरत राहते. या केंद्रबिंदूमधूनच गतिमान विश्व निर्माण होत राहते आणि पुन्हा त्याच केंद्रबिंदू मध्ये परत येऊन नष्ट होते. म्हणूनच केंद्र बिंदूकडे पाहिल्यानंतर एकता दिसून येते आणि केंद्र बिंदूकडे जाण्याचा अर्थ एकते मधून अनेकतेमध्ये विभाजित होणे होय.

बुद्ध स्तूपाच्या केंद्रामध्ये निर्गुण निराकार धम्मकाय बुद्धाचे रूप अस्तित्वात राहते आणि अशाच प्रकारे केंद्राच्या बाहेरील दृश्य जगामध्ये कणाकणामध्ये सगुण साकार रूपामध्ये उपस्थित राहते. याच कारणास्तव संयुक्त निकाल मध्ये बुद्ध म्हणतात की –

” मी एक असून सुद्धा अनेक आहे आणि अनेक असून सुद्धा एक आहे. (संयुक्त निकाय,II 212) अशाप्रकारे धम्मामध्ये बुद्ध निर्गुण निराकार आणि सगुण साकार या दोन्ही रूपामध्ये बुद्धाची उपासना केल्या जाते. यालाच द्वेतवाद म्हटल्या जात आहे. महायानी बौद्ध लोक निर्गुण निराकार बुद्धाची अदैत रूपामध्ये प्रतिकांच्या रूपामध्ये उपासना करीत आहे आणि हीनयानी(थेवादी) सगुण साकार बुद्ध मूर्त्यांच्या स्वरूपामध्ये उपासना करीत आहेत. दोन्ही बुद्धाचेच रूप आहे. केवळ पाहण्याचा दृष्टिकोन वेग वेगळा आहे 51(the Symbolism of the tupa pp. 22)ब्राह्मणांनी याच बौद्ध संकल्पनेच्या आधारावर द्वेतवाद आणि अद्वैतवाद बनविला आहे आणि बुद्धाच्या जागेवर काल्पनिक ब्रम्हाला प्रस्थापित केले आहे.(संदर्भ: काशी मथुरा किसकी? ब्राह्मण ओके या बौद्धो की? खंड 1, लेखक डॉक्टर विलास खरात, पृष्ठ क्रमांक 41 42 मराठी अनुवाद माझा आहे.)

     प्रा. गंगाधर नाखले

16/06/2026,7972722081

संपूर्ण महाराष्ट्रातील घडामोडी व ताज्या बातम्या तसेच जॉब्स/शैक्षणिक/ चालू घडामोडीवरील वैचारिक लेख त्वरित जाणून घेण्यासाठी आमच्या व्हाट्सअँप चॅनलला Free जॉईन होण्यासाठी या लिंकला क्लीक करा