एकेकाळी भारत हा जगाला ज्ञान देणारा देश म्हणून ओळखला जात होता. तक्षशिला, नालंदा यांसारख्या विद्यापीठांमध्ये जगभरातून विद्यार्थी शिक्षणासाठी येत होते. ज्ञान, संस्कार, संशोधन आणि विचारस्वातंत्र्य ही भारतीय शिक्षणाची ओळख होती. परंतु आज चित्र वेगळे आहे. शाळा वाढल्या, महाविद्यालये वाढली, विद्यापीठे वाढली, पदव्या वाढल्या; पण शिक्षणाचा दर्जा वाढला का? हा प्रश्न आजही अनुत्तरीतच आहे.
आज भारतातील लाखो विद्यार्थी शिक्षण घेत आहेत, पण त्यापैकी किती जण खरोखर सक्षम, स्वावलंबी आणि कौशल्यसंपन्न बनत आहेत? अनेक विद्यार्थ्यांकडे पदव्या आहेत, पण रोजगार नाही. गुण आहेत, पण ज्ञान नाही. प्रमाणपत्रे आहेत, पण आत्मविश्वास नाही. हीच भारतीय शिक्षण व्यवस्थेची सर्वात मोठी शोकांतिका आहे.
१) शिक्षण व्यवस्थेच्या ढासळण्याचे पहिले कारण म्हणजे गुणांवर आधारित शिक्षण. आज विद्यार्थ्यांच्या बुद्धिमत्तेचे मोजमाप फक्त गुणांच्या आधारे केले जाते. विद्यार्थ्यांना विचार करायला, प्रश्न विचारायला आणि नवीन निर्माण करायला शिकवण्याऐवजी त्यांना पाठांतर शिकवले जाते. परीक्षा संपली की ज्ञानही संपते. अशा व्यवस्थेत संशोधक, शास्त्रज्ञ आणि नवउद्योजक कसे घडणार?
२) दुसरे कारण म्हणजे शिक्षणाचे वाढते राजकारण. शिक्षण हे राष्ट्रनिर्मितीचे साधन असताना ते अनेकदा राजकीय निर्णयांचे प्रयोगशाळा बनले आहे. सरकारे बदलतात तसे अभ्यासक्रम बदलतात, धोरणे बदलतात आणि प्राधान्यक्रम बदलतात. मात्र विद्यार्थ्यांचे मूलभूत प्रश्न तसेच राहतात.
३) तिसरे कारण म्हणजे शिक्षकांवरील वाढता प्रशासकीय भार. शिक्षकांचे मुख्य काम अध्यापन असायला हवे; पण अनेकदा त्यांचा वेळ विविध अहवाल, सर्वेक्षणे, निवडणुका आणि इतर प्रशासकीय कामांमध्ये जातो. परिणामी विद्यार्थ्यांना मिळणाऱ्या गुणवत्तापूर्ण अध्यापनावर परिणाम होतो.
४) चौथे कारण म्हणजे संस्कार आणि मूल्य शिक्षणाचा अभाव. शिक्षणाचा उद्देश फक्त नोकरी मिळवणे नसतो. चांगला नागरिक, जबाबदार व्यक्ती आणि संवेदनशील माणूस घडवणे हेही शिक्षणाचे ध्येय असते. पण आज नैतिक मूल्ये, सामाजिक जबाबदारी आणि चारित्र्य विकास यांना दुय्यम स्थान मिळाले आहे.
५) पाचवे आणि सर्वात चिंताजनक कारण म्हणजे शिक्षण आणि उद्योगजगत यांच्यातील वाढती दरी. अनेक विद्यार्थी पदवीधर होतात; पण उद्योगांना आवश्यक असलेली कौशल्ये त्यांच्याकडे नसतात. त्यामुळे बेरोजगारी वाढते आणि शिक्षणावरील विश्वास कमी होतोय.
तंत्रज्ञानाच्या युगातही अनेक शाळांमध्ये प्रयोगशाळा अपुऱ्या आहेत, संशोधन संस्कृती मर्यादित आहे आणि विद्यार्थ्यांना प्रत्यक्ष अनुभवावर आधारित शिक्षण मिळत नाही. हल्लीच्या शिक्षकांचाही दर्जा ढासळत चाललेला आहे. बहुतांशी शिक्षकही शिकवण्याच्या, विद्यार्थी घडवण्याच्या कर्तव्याला दुय्यम स्थान देऊन इतरत्र ठिकाणी कमावण्याचे स्रोत वाढवण्यात व्यस्त आहेत. विद्यार्थ्यांना “काय विचार करायचा” हे शिकवले जाते; पण “कसा विचार करायचा” हे शिकवले जात नाही.
याहून मोठी शोकांतिका म्हणजे आज अनेक पालक, विद्यार्थी आणि शिक्षक शिक्षणाला ज्ञानप्राप्तीचा मार्ग म्हणून नव्हे, तर केवळ गुण, पदवी आणि नोकरी मिळवण्याचे साधन म्हणून पाहू लागले आहेत. जेव्हा शिक्षणाचे उद्दिष्टच संकुचित होते, तेव्हा शिक्षण व्यवस्थाही कमकुवत होऊ लागते.
मात्र या परिस्थितीसाठी केवळ सरकार, शिक्षक किंवा विद्यार्थी यांनाच दोष देऊन चालणार नाही. ही एक सामूहिक जबाबदारी आहे. सरकारने सुशिक्षित, सक्षम व कार्यक्षम शिक्षण मंत्री द्यावा, दर्जेदार धोरणे द्यावीत, ती काटेकोरपणे राबवावीत, शिक्षकांनी प्रेरणादायी अध्यापन करावे, पालकांनी मुलांमध्ये शिकण्याची आवड निर्माण करावी आणि विद्यार्थ्यांनी ज्ञानासाठी जिज्ञासा जपली पाहिजे.
भारतीय शिक्षण व्यवस्था ढासळली आहे, पण ती संपलेली नाही. आजही देशात हजारो समर्पित शिक्षक, संशोधक आणि शिक्षणतज्ज्ञ काम करत आहेत. गरज आहे ती शिक्षणाचा केंद्रबिंदू पुन्हा विद्यार्थ्याला बनवण्याची, गुणांऐवजी गुणवत्तेला प्राधान्य देण्याची आणि शिक्षणाला खऱ्या अर्थाने जीवन घडवणारी प्रक्रिया बनवण्याची.
कारण राष्ट्राची प्रगती संसदेत/विधिमंडळात नव्हे, तर वर्गांच्या खोल्यांमध्ये ठरत असते. आणि जर वर्गखोल्या सक्षम असतील, तर देशाचे भविष्यही सक्षम असेल.
डॉ. अतुल गरगडे
शिक्षण तज्ञ
संपूर्ण महाराष्ट्रातील घडामोडी व ताज्या बातम्या तसेच जॉब्स/शैक्षणिक/ चालू घडामोडीवरील वैचारिक लेख त्वरित जाणून घेण्यासाठी आमच्या व्हाट्सअँप चॅनलला Free जॉईन होण्यासाठी या लिंकला क्लीक करा
तसेच खालील वेबसाईटवर Click करा
दैनिक जागृत भारत
