छत्रपती शिवाजी महाराज आणि टिपू सुलतान : इतिहासातील दोन प्रतिकारपर परंपरांचा संतुलित आढावा.
सध्या सगळीकडे छत्रपती शिवाजी महाराज आणि टिपू सुलतान या विषयांवर महाराष्ट्रभर वाद निर्माण झाला आहे.छत्रपती शिवाजी महाराज आणि टिपू सुलतान यांची तुलना कदापिही होऊ शकत नाही आणि या दोघांमध्ये तुलना करणे म्हणजे सुर्याला आरसा दाखवण्यासारखे आहे.पण तरीही टिपू सुलतानला देखील जाणून घेणे आहे.त्यासाठी हा छोटासा प्रयत्न.
भारतीय इतिहासातील काही व्यक्तिमत्त्वे केवळ प्रादेशिक मर्यादेत न राहता राष्ट्रीय चर्चेचा विषय बनतात.छत्रपती शिवाजी महाराज आणि टिपू सुलतान ही अशीच दोन नावे आहेत.दोघेही वेगवेगळ्या कालखंडातील,वेगवेगळ्या प्रदेशातील शासक असले तरी परकीय सत्तेविरुद्ध उभे राहिल्यामुळे त्यांचे स्थान विशेष ठरते.तथापि,त्यांच्या वारशाचा विचार करताना भावनिक दृष्टिकोनाऐवजी ऐतिहासिक संदर्भ,स्रोत आणि परिस्थितीचा विचार करणे आवश्यक आहे.
ऐतिहासिक पार्श्वभूमी:
शिवाजी महाराजांचा उदय १७व्या शतकातील दख्खनमध्ये झाला.त्या काळात मुघल साम्राज्य, आदिलशाही आणि निजामशाही या सत्तांचा प्रभाव होता.स्थानिक सत्तांना मर्यादित स्वायत्तता होती. अशा परिस्थितीत “स्वराज्य” ही संकल्पना मांडून त्यांनी स्वतंत्र मराठा राज्य उभे केले.
टिपू सुलतानांचा काळ १८व्या शतकातील होता.भारतात ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीचे वर्चस्व वाढत होते.प्लासी (१७५७) आणि बक्सर (१७६४)नंतर ब्रिटिश सत्ता स्थिरावू लागली.म्हैसूर हे दक्षिण भारतातील प्रभावी राज्य होते आणि टिपू सुलतानांनी इंग्रजांविरुद्ध सातत्याने संघर्ष केला.
राज्यकारभार आणि प्रशासन:
शिवाजी महाराजांनी अष्टप्रधान मंडळासारखी सुसंघटित प्रशासनव्यवस्था उभारली.महसूल,लष्कर,न्याय आणि परराष्ट्र धोरण यांचे स्पष्ट विभाजन केले.किल्ल्यांचे जाळे आणि सागरी आरमार यामुळे राज्याची संरक्षणव्यवस्था मजबूत झाली.त्यांच्या कारभारात स्थानिक लोकसहभाग आणि जबाबदारीची भावना दिसून येते.
टिपू सुलतानांनी प्रशासनात केंद्रीकरणाला प्राधान्य दिले. महसूल सुधारणा,नाणेनिधी व्यवस्था,शेती व व्यापाराला चालना,तसेच फ्रान्ससारख्या राष्ट्रांशी संबंध यांद्वारे त्यांनी राज्य बळकट करण्याचा प्रयत्न केला.लष्करात आधुनिक शस्त्रास्त्रे आणि रॉकेट तंत्रज्ञानाचा वापर हा त्यांच्या कारभाराचा उल्लेखनीय भाग मानला जातो.
लष्करी रणनीती:
शिवाजी महाराजांची युद्धनीती “गनिमी कावा” म्हणून प्रसिद्ध आहे.भूगोलाचा प्रभावी वापर, जलद हल्ले आणि लवचिक रणनीती यांच्या साहाय्याने त्यांनी बलाढ्य मुघल सैन्याला आव्हान दिले.
टिपू सुलतानांनी इंग्रजांविरुद्ध पारंपरिक आणि आधुनिक अशा दोन्ही पद्धतींचा अवलंब केला.चार आंग्ल-म्हैसूर युद्धांमध्ये त्यांनी ब्रिटिशांना कठीण संघर्ष दिला.विशेषतः रॉकेट तंत्रज्ञानाचा वापर हा त्या काळातील नवे पाऊल होते.
धर्मनिती व सामाजिक संदर्भ:
शिवाजी महाराजांच्या कारभारात सर्वधर्मसमभावाचे उदाहरण आढळते.त्यांच्या सैन्यात विविध धर्मांचे सैनिक होते.धार्मिक स्थळांचा सन्मान राखण्याची धोरणे त्यांनी अवलंबिली.
टिपू सुलतानांविषयी इतिहासात मतभेद आहेत.काही स्रोत त्यांच्या कारभारातील धार्मिक कठोरतेकडे निर्देश करतात,तर इतर इतिहासकार त्यांना मुख्यतःराजकीय आणि लष्करी संघर्षाच्या संदर्भात पाहतात.त्यांनी काही हिंदू मंदिरे आणि अधिकाऱ्यांना संरक्षण दिल्याची नोंदही आढळते.त्यामुळे त्यांच्या कारभाराचे मूल्यांकन करताना उपलब्ध स्रोतांचे चिकित्सक विश्लेषण आवश्यक ठरते.
वारसा आणि समकालीन अर्थ:
शिवाजी महाराजांचा वारसा म्हणजे स्वराज्य,सुशासन आणि प्रादेशिक अस्मिता.त्यांनी स्थानिक जनतेत आत्मविश्वास निर्माण केला आणि मराठा साम्राज्याची पायाभरणी केली.
टिपू सुलतानांचा वारसा ब्रिटिश साम्राज्यवादाविरुद्धच्या संघर्षाशी जोडला जातो.त्यांच्या मृत्यूनंतर म्हैसूरवर ब्रिटिशांचे नियंत्रण प्रस्थापित झाले,परंतु त्यांच्या लढ्याने पुढील पिढ्यांना प्रेरणा दिली.
संतुलित निष्कर्ष:
छत्रपती शिवाजी महाराज आणि टिपू सुलतान यांचे कार्य वेगवेगळ्या ऐतिहासिक संदर्भात घडले.शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याची संकल्पना उभारून स्थानिक सत्तेला बळ दिले,तर टिपू सुलतानांनी वसाहतवादी सत्तेविरुद्ध प्रतिकार केला.
दोघांच्या वारशाकडे पाहताना त्यांना केवळ एका राजकीय चौकटीत न बसवता त्यांच्या काळातील सामाजिक,आर्थिक आणि राजकीय वास्तवाचा विचार करणे आवश्यक आहे.इतिहासाचे संतुलित आकलन हेच त्यांच्या कार्याला खरी आदरांजली ठरेल.
कवी व लेखक:-भूपती अर्जुन मोरे.9594386277.ठाणे.
संपूर्ण महाराष्ट्रातील घडामोडी व ताज्या बातम्या तसेच जॉब्स/शैक्षणिक/ चालू घडामोडीवरील वैचारिक लेख त्वरित जाणून घेण्यासाठी आमच्या व्हाट्सअँप चॅनलला Free जॉईन होण्यासाठी या लिंकला क्लीक करा
तसेच खालील वेबसाईटवर Click करा
दैनिक जागृत भारत
