महात्मा फुले : समतेच्या क्रांतीचे युगपुरुष द्विशताब्दी वर्षानिमित्त संशोधनात्मक लेख- डॉ.कुमार लोंढे मो.7020400150

भारतीय समाजाच्या इतिहासात शोषित-वंचित, शेतकरी-कष्टकरी, स्त्री आणि दलितांच्या मुक्तीसाठी ज्यांनी विचारांची मशाल पेटवली, ते म्हणजे महात्मा ज्योतिराव फुले. समतेचा, शिक्षणाचा आणि सामाजिक न्यायाचा लढा त्यांनी केवळ मांडला नाही तर प्रत्यक्ष कृतीतून उभा केला. म्हणूनच महात्मा फुले हे केवळ व्यक्तिमत्त्व नाही, तर एक विचारधारा, एक चळवळ आणि सामाजिक परिवर्तनाची दिशा आहेत.

शिक्षणातून मुक्तीची क्रांती
महात्मा फुले यांनी समाजातील विषमता ओळखून शिक्षणाला परिवर्तनाचे मुख्य साधन मानले. 1848 मध्ये पुण्यात मुलींसाठी पहिली शाळा सुरू करून त्यांनी सामाजिक इतिहासात नवा अध्याय लिहिला. या कार्यात त्यांना खंबीर साथ दिली ती सावित्रीबाई फुले यांनी. अपमान, चिखलफेक, सामाजिक बहिष्कार सहन करत त्यांनी शिक्षणाची मशाल विझू दिली नाही. स्त्री शिक्षण, दलित शिक्षण आणि सर्वांसाठी शिक्षण ही फुले दांपत्याची क्रांतिकारी संकल्पना होती.

शोषणाविरुद्ध विचारांचा आसूड
महात्मा फुले यांनी ‘गुलामगिरी’ आणि ‘शेतकऱ्याचा आसूड’ सारख्या ग्रंथातून ब्राह्मणवादी, अन्यायकारक आणि शोषणवादी व्यवस्थेवर प्रखर प्रहार केला. त्यांनी समाजातील अन्याय, जातीय भेदभाव आणि शेतकऱ्यांचे हाल यांचे वास्तव मांडले. शेतकरी हा देशाचा कणा आहे, परंतु त्याच्यावरच सर्वाधिक अन्याय होत आहे, ही त्यांची ठाम भूमिका होती.

समतेचा सामाजिक पाया
महात्मा फुले यांनी सत्यशोधक समाज स्थापन करून जातिभेदमुक्त समाजाचा पाया घातला. विवाह, सामाजिक समारंभ, धार्मिक विधी यांना नव्या समतेच्या चौकटीत आणले. त्यांच्या विचारांचा प्रभाव पुढे राजर्षी शाहू महाराज आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या कार्यातून अधिक व्यापक झाला.
शिक्षण, आरक्षण, सामाजिक न्याय आणि संविधानिक हक्क या सर्वांचा पाया महात्मा फुले यांच्या विचारात दिसून येतो.

स्त्री-पुरुष समानतेचा आवाज
महात्मा फुले यांनी स्त्रीला समाजाच्या केंद्रस्थानी मानले. विधवा पुनर्विवाह, स्त्री शिक्षण, बालहत्या प्रतिबंध, स्त्रियांचे सन्मानपूर्वक जीवन यासाठी त्यांनी काम केले. सावित्रीबाई फुले यांना त्यांनी शिक्षिका बनवून स्त्री नेतृत्वाचा आदर्श निर्माण केला.
शेतकरी-कष्टकरींचे तारणहार
महात्मा फुले यांनी शेतकऱ्यांच्या समस्या मांडताना जमीन व्यवस्था, करप्रणाली, सावकारशाही आणि सामाजिक अन्याय यांचा अभ्यास करून उपाय सुचवले. शेतकरी, कामगार, असंघटित वर्ग, दलित-बहुजन यांना संघटित होण्याचे आवाहन त्यांनी केले. म्हणूनच महात्मा फुले हे शेतकऱ्यांच्या गळ्यातील ताईत बनले जातील यात शंका नाही.

आधुनिक भारतातील प्रेरणा
महात्मा फुले हे आजही युवकांचे मार्गदर्शक आहेत. शिक्षण, उद्योजकता, सामाजिक नेतृत्व, स्त्री सक्षमीकरण आणि समतेचा विचार आजही तितकाच महत्त्वाचा आहे. त्यांच्या विचारांमुळे समाजात आत्मसन्मान, स्वाभिमान आणि परिवर्तनाची प्रेरणा निर्माण होते.

द्विशताब्दी वर्षाचे महत्त्व
महात्मा फुले यांच्या 200 व्या जयंती वर्षानिमित्त त्यांच्या विचारांचा पुनर्विचार करण्याची गरज आहे. जातीयता, सामाजिक विषमता, शैक्षणिक दरी आणि आर्थिक असमानता अजूनही अस्तित्वात आहे. अशा परिस्थितीत महात्मा फुले यांचा विचार घराघरात पोहोचणे ही काळाची गरज आहे.

निष्कर्ष
महात्मा फुले म्हणजे समतेचे गीत, न्यायाचा मार्ग आणि परिवर्तनाची क्रांती. जोपर्यंत सूर्य-चंद्र-पृथ्वी आहे, तोपर्यंत महात्मा फुले यांचे विचार अजरामर राहतील. शेतकरी, दलित, महिला, कष्टकरी आणि वंचित समाजाच्या मुक्तीसाठी त्यांनी पेटवलेली मशाल प्रत्येक घरात पोहोचली पाहिजे.
महात्मा फुले-शाहू-आंबेडकरांचा विचार प्रत्येक कुटुंबात रुजला, तरच खऱ्या अर्थाने समतामूलक भारत निर्माण होईल.

– डॉ. कुमार अ. लोंढे
(समता, शिक्षण व सामाजिक न्यायाचे अभ्यासक)

जय ज्योती ..जय क्रांती…जय संविधान.
(महात्मा फुले यांच्या द्विशताब्दी जयंतीनिमित्त मी एक संशोधन पूर्ण पुस्तक लिहित आहे…आपल्या प्रति आजचं बुक करा)

संपूर्ण महाराष्ट्रातील घडामोडी व ताज्या बातम्या तसेच जॉब्स/शैक्षणिक/ चालू घडामोडीवरील वैचारिक लेख त्वरित जाणून घेण्यासाठी आमच्या व्हाट्सअँप चॅनलला Free जॉईन होण्यासाठी या लिंकला क्लीक करा

तसेच खालील वेबसाईटवर Click करा
दैनिक जागृत भारत