खाजगी क्षेत्रातील आरोग्य सेवेचा अभ्यासवर्ग॥

“मणिपाल हॉस्पिटल्स” या नावाची एक कंपनी आहे. ती आरोग्यविषयक सेवासुविधा पुरवते.

जुलै अखेरीस या कंपनीचा आयपीओ आला होता. हा आयपीओ पाच पट ‘ओव्हर सबस्क्राइब’ (over subscribe) होऊन बंद झाला. या निमित्ताने हॉस्पिटल्स आणि एकूणच आरोग्य क्षेत्रात घडणारे खाजगीकरण, वित्तीयीकरण आणि परकीयीकरण समजून घेऊ या !

या काही दूरवर अमेरिकेतील वॉल स्ट्रीटवर घडणाऱ्या घटना/ प्रक्रिया नाहीत. त्या तुमच्या आमच्या आणि विशेषतः कोट्यवधी गरीब निम्न मध्यमवर्गीयांचे आयुष्य व जीवन मरण प्रभावित करणाऱ्या प्रक्रिया आहेत.

     फक्त काही वर्षापूर्वी मुख्यत्वे कर्नाटक राज्यांत असणारी मणिपाल हॉस्पिटल ही कंपनी आता ‘पॅन इंडिया हॉस्पिटल्स चेन’ बनली आहे. सध्या या हॉस्पिटल कंपनीची 14 राज्यात 49 इस्पितळे आहेत. या 49 हॉस्पिटल्स मध्ये मिळून त्यांच्याकडे 13,000 (अक्षरी तेरा हजार) ‘लायसेन्स बेड’ आहेत. 

    सहसा आपल्याला असे वाटत असते कि , कंपन्या वस्तुमाल सेवांचे उत्पादन करून त्यातून मिळणाऱ्या नफ्यातून आणि अधिकची कर्जे काढून आपला पसारा वाढवतात. त्याला ‘ऑरगॅनिक ग्रोथ’ म्हणतात. म्हणजे जसे झाड स्वतःचे अन्न स्वतः बनवून मोठे होते तसे ! परंतु ते मॉडेल आता कालबाह्य झाले आहे. आता त्याच क्षेत्रातील अस्तित्वात असणाऱ्या कंपन्या ‘टेक ओव्हर’ करत आकार झपाट्याने वाढवला जातो. त्याला ‘इनऑरगॅनिक ग्रोथ’ म्हणतात. म्हणजे जसे उद्या एखाद्या झाडाने आजूबाजूच्या झाडांना खाऊन स्वतःचा आकार वाढवावा , तसे काहीसे ! 

     तर ही मणिपाल हॅास्पिटल कंपनी ‘इनऑरगॅनिक’ वाढली. तिने फक्त गेल्या चार वर्षात देशातील अनेक हॉस्पिटल्स चेन ‘टेक ओव्हर’ केल्या. उदाहरणार्थ, कोलंबिया, विक्रम, AMRI, मेडिका, सह्याद्री इत्यादी इत्यादी !

   नितू मांडके नावाच्या एक्सपर्ट डॅाक्टरला सरकारने दवाखाना काढायला मुंबईत मोठा भूखंड दिला होता , हे आठवतेय का ? नंतर अंबानींने तो भूखंड घेऊन तिथे कोकिळाबेन हॅास्पिटल बांधले ! हे देखील एक प्रकारचे ‘टेक ओव्हर’ ! पण तो वेगळा विषय आहे. 

          ‘टेक ओव्हर’ करण्यासाठीचे एकत्रित व्यवहार काही हजार कोटींचे असतात. त्यासाठी भांडवल लागते. हे लागणारे अतिरिक्त भांडवल मणिपाल कंपनी आपला नफा ‘रिसायकल’ करून निर्माण करू शकतच नव्हती. 

     मणिपाल कंपनीला सिंगापूरचा सरकारी फंड असणाऱ्या ‘टीमसेक’ (TEMASEK) ने मोठे भागभांडवल पुरवले आहे. सध्या मणिपाल हॉस्पिटल कंपनीची अर्धी मालकी याच TEMASEK कडे आहे. म्हणजे तुम्ही कर्ज काढून मणिपाल मध्ये उपचार घ्याल तर त्याचा फायदा सिंगापूर देशाला (म्हणजे सिंगापूर मधील जनतेला !) होणार आहे. कारण Temasek हा सिंगापूर सरकारच्या मालकीचा फंड आहे ! 

       या सगळ्या पार्श्वभूमीवर मणिपाल हॉस्पिटल्सने आयपीओ आणला. एका शेयर साठी ₹560/- ते ₹590/- अशी बोली लावली गेली होती. यातून कंपनी ₹9,275/- कोटी रुपये उभे करणार आहे. त्यातील काही भाग वापरून मुंबई, बंगळूर, रायपूर येथे एकूण 2,500 नवीन बेड असणारी हॉस्पिटल्स उभी केली जाणार आहेत.

      मार्च 2026 मध्ये संपलेल्या आर्थिक वर्षात मणिपाल हॉस्पिटल मध्ये 5,27,000 (अक्षरी पाच लाख सत्तावीस हजार) रुग्णांनी ‘ॲडमिट’ होऊन उपचार घेतले , तर ओपीडी मध्ये 55 लाख रुग्णांनी ! यातून या कंपनीने ₹10,000/- कोटी (अक्षरी रुपये दहा हजार कोटी) उत्पन्न मिळवले. प्रत्येक बेड मागे कंपनीचे सरासरी उत्पन्न ₹69,000/- (अक्षरी रुपये एकूणसत्तर हजार) होते. 

  एक ‘एक्सरसाइज़’ करता येईल. ज्या ज्या ठिकाणी खाजगी कॉर्पोरेट हॉस्पिटल्सकडे रुग्णांची संख्या वाढली (किंवा वाढत आहे) त्या शहरात किंवा त्याच्या 20 - 25 किलोमीटरच्या परिघात शासकीय हॉस्पिटल्सची सेवा मरण पंथाला लावली गेली असणार ! यात काही खास ज्ञान नाही , ‘कॉमन सॅन्सीकल’ आहे हे सारे !

     ही सगळी माहिती, आकडेवारी कशासाठी जाणून घ्यायची ? तर भारतातील एकूणच आरोग्य सेवा क्षेत्राचे किती वेगाने खाजगीकरण वित्तीयकरण आणि परकीयीकरण होत आहे , हे कळण्यासाठी ! 

      लक्षात घ्या ! हा काही ‘खाजगी विरुद्ध सार्वजनिक’ असा कलगीतुरा नाही. दवाखाना , आरोग्य सेवासुविधा यांच्या वित्तीयीकरणाचे महत्व समजून घेण्याचा मुद्दा आहे. 

     कोणतीही हॉस्पिटल कंपनी शेयर मार्केट वर ‘लिस्टेड’ झाल्यावर तिचे वर्गीय चरित्र अमुलाग्र बदलते. रुग्णांवर उपचार होतात पण उत्पन्न आणि नफा वाढवण्याचे उद्दिष्ट हेच ड्रायव्हिंग सीटवर येऊन बसते. रुग्णावरील उपचार मागच्या सीटवर ढकलले जातात ! 

       रुग्णांना जास्त दिवस हॉस्पीटलमध्ये ठेवणे, सतत औषधे बदलणे, ती महागडी औषधे हॉस्पिटल मध्ये असणाऱ्या दुकानातूनच घेण्याचे बंधन घालणे, उपचार करणाऱ्या डॉक्टरांना व स्टाफला मासिक , वार्षिक टार्गेट देणे इत्यादी गोष्टी सर्वांना माहित आहेत. आपण स्वतः किंवा आपले नातेवाईक किंवा ओळखीचे यातून जात आहोत. 

       मणिपाल ही काही पहिलीच ‘हॉस्पिटल चेन’ नाही कि , जी शेअर मार्केटवर लिस्टेड होत आहे. आपल्या देशात नारायणा, अपोलो, मॅक्स, फोर्टिस, मेदांत, KIMS, Aster अशा अनेक ‘हॉस्पिटल्स चेन’ शेयर मार्केट वर लिस्टेड आहेत. यात मोठ्या प्रमाणावर भारतातील आणि जगातील भांडवल बाजारातील कॉर्पोरेट / वित्त भांडवल येत आहे. 

    त्या सर्वांचे मिळून वार्षिक उत्पन्न ₹80,000/-  कोटी (अक्षरी रुपये ऐंशी हजार कोटी) आहे आणि नफा सुमारे ₹10,000/- रुपये (अक्षरी रुपये दहा हजार कोटी). हे आकडे दरसाल दर  शेकडा 25% वाढत आहेत. 

    लक्षात घ्या ! यांत खोके पेट्या नाहीत. खोके पेट्यांच्या पलीकडे असणारी ही राजकीय अर्थव्यवस्था आकार घेत आहे. खोके पेट्या संस्कृतीचा जन्म याच राजकीय अर्थव्यवस्थेतून झाला आहे ! 

   आपल्याला खोके पेट्या, राजकीय नेते यातच गुंतवून ठेवले जात नाहीये ना ? खरा ‘गेम’ तर दुसरीकडे सुरू आहे ! या ‘गेम’मुळे आपले आणि आपल्या पुढच्या पिढ्यांचे गळे आवळले जाणार आहेत. 

     माहिती घेणे, समजून घेणे व भूमिका घेणे हे आज ‘ऑप्शनल’ आहे, उद्या नसेल ! 

संजीव चांदोरकर (१ ऑगस्ट २०२६)

संपूर्ण महाराष्ट्रातील घडामोडी व ताज्या बातम्या तसेच जॉब्स/शैक्षणिक/ चालू घडामोडीवरील वैचारिक लेख त्वरित जाणून घेण्यासाठी आमच्या व्हाट्सअँप चॅनलला Free जॉईन होण्यासाठी या लिंकला क्लीक करा

तसेच खालील वेबसाईटवर Click करा
दैनिक जागृत भारत